آب سلاح جدید در خاورمیانه

امروزه جدال بر سر منابع طبیعی خاورمیانه وارد فاز جدیدی شده است. در گذشته اگر نفت خاورمیانه اساس توسعه بود، امروز آب است که بنیان توسعه را تحت تاثیر قرار داده و کشورهای نظیر ترکیه با ژئوپلیتیک (جغرافیای سیاسی) برتر، هیدروپلیتیک (سیاست آبی) خود را به کشورهای پایین‌دست دیکته می‌کنند. در این راستا ترکیه طی دهه‌های اخیر ده ابر پروژه آبی را در راستای توسعه منطقه‌ای برنامه‌ریزی کرده است که مهم‌ترین آنها پروژه آناتولی جنوب شرقی (گاپ) و آناتولی شرقی (داپ) است.

پروژه گاپ با وجود اعتراضات فراوان بین‌المللی و البته بدون اقدام جدی از طرف کشورهای پایین دست با افتتاح سد ایلیسو بر روی دجله به بهره‌برداری رسید. بهره‌برداری از سدهای این پروژه بر روی رودخانه‌های دجله و فرات، می‌تواند میزان آورد این دور رودخانه را تا نصف کاهش دهد و ترکیه تنها از طریق این پروژه قادر است بخشی از اقتصاد دو کشور عراق و سوریه را در دست بگیرد و بصورت غیرمستقیم ایران را هم بخاطر تبعات محیطی‌زیستی این سدسازی‌ها نظیر ریزگرد تحت فشار قرار دهد.

اما چیزی که ایران باید بابت آن بیشتر نگران باشد پروژه آناتولی شرقی یا داپ است. ترکیه در دل این پروژه امنیتی که در حوضه ارس و کورا قرار دارد سدها و طرح‌های مختلف آبیاری اراضی کشاورزی قرار داده است. پروژه داپ بر میزان آب رودخانه #ارس تاثیر مستقیم خواهد گذاشت.

 کشاورزی در حاشیه رودخانه مرزی ارس و بهره‌برداری از آب آن، از محوری‌ترین فعالیت‌های اقتصادی استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل است.  بطوریکه ایران یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های آب و خاک خود را در دشت مغان اجرا کرده است.

 بر اساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی برای اجرای پروژه خداآفرین که در سطح ۴۷ هزار هکتار اجرا شده، در سال ۹۸، یک میلیارد دلار در استان اردبیل از محل اعتبارات صندوق توسعه ملی هزینه شده است. همچنین، آب شرب برخی از شهرهای ما از رود ارس تامین می‌شود و اخیرا هم پروژه انتقال آب ارس به شهر تبریز نیز در حال اجرا است.

پس از آبگیری سد کاراکورت در ترکیه، میزان آورد رودخانه ارس کاهش یافته و با آبگیری سد سویلمز تیر خلاصی بر آورد این رودخانه زده خواهد شد. لذا این ابر پروژه بر خلاف گاپ که سوغاتش ریزگرد‌ها بود، شمال غرب  کشور را با چالش جدی مواجه خواهد کرد، ولی متاسفانه هیچ معاهده‌ای بین ایران و ترکیه بر سر رعایت حقابه‌های پایین دست وجود ندارد.

هرچند حقوق بین‌الملل آب و کنوانسیون 1997 سازمان ملل متحد کشورها را بر حفاظت، استفاده و تقسیم منصفانه و معقول از جریان‌های آب شیرین سطحی و زیرزمینی مشترک متعهد کرده است اما ترکیه تاکنون به این کنوانسیون نپیوسته و مفاد آن را برخلاف منافع خود می‌داند.

دولت ترکیه در تلاش است که جو بین المللی شکل گرفته در پروژه گاپ برای پروژه داپ تکرار نشود. لذا این پروژه را در سکوت کامل پیش می‌برد. جو اعتراضی گاپ و هشدارهای سازمان ملل و اتحادیه اروپا نسبت به تبعات انسانی و زیست محیطی گاپ و به تبع آن سیل مهاجرت به اروپا، باعث شد تا شرکت‌های اروپایی (آلمانی، انگلیسی، اتریشی و سوئیسی) از این پروژه کنار بکشند اما شرکت‌های صهیونیستی همچنان حضور فعال در این پروژه‌ها دارند.

هدف این رژیم از مشارکت در این طرح‌ها، اطمینان از تداوم تأمین آب خود از رودخانه ماناوگات manavgat ترکیه، نفوذ در مناطق ژئوپلتیک آسیای غربی، دور زدن BDS (جنبش جهانی تحریم اسرائیل) با فروش محصولات در پوشش محصولات ترکیه و همچنین تغییر  موازنه قدرت با ابزار آب به ضرر کشورهای همسایه است.

 ترکیه با تغییر نقشه هیدروپلیتیک منطقه به دنبال اثرگذاری بر شرایط ژئواستراتژیک آن می‌باشد. فراموش نکنیم که الگوی توسعه بدون درنظر گرفتن نیارهای پایین‌دست به هیچ عنوان الگوی پایداری نخواهد بود، و طبیعت نیز مرز هیچ کشوری را به رسمیت نمی‌شناسد و علیرغم منافع توسعه‌ای، دامنه تبعات این سیاست‌ها بصورت مهاجرت اقلیمی متوجه ترکیه نیز خواهد شد و اثرات غیرقابل کنترلی به ساختار و بافت‌های اجتماعی کشورهای منطقه حتی ترکیه وارد خواهد کرد.

طبق معاهده بین ایران و شوروی سابق هر دو کشور از سهم یکسانی از ارس  برخوردار هستند که امروزه آذربایجان و ارمنستان از آن سهم استفاده می‌کنند. لذا این سه کشور ذی‌نفع لازم است قبل از آنکه خیلی دیر شود با مشارکت هم از طریق دیپلماسی آبی با کشور ترکیه وارد مذاکره شوند.

از آنجایی که استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل در این حوضه آسیب جبران‌ناپذیری از اجرای پروژه داپ خواهند دید لازم است مسئولین استانی و نمایندگان آنها با تشکیل کارگروه متشکل از کشورهای ذی‌نفع با هماهنگی وزارت امورخارجه و وزارت نیرو به جد موضوع را پیگیری کنند.