برهه حساس دائمی!

دسته‌بندیِ کارویژه‌هایی که کارآمدیِ هر نظام‌سیاسی نسبت به آن‌ها سنجیده می‌شود، ما را به سه رکنِ اصلی می‌رساند که مسئولیت‌های دیگرِ حکومت، ذیل آن‌ها تعریف می‌شود؛ عدالت، آزادی و امنیّت.

کم‌رنگ شدنِ هر کدام از این ارکان، بحران‌های متعددی را موجب می‌شود و پرداخت متناسب به آن‌ها، لازمه‌ی پایداری هر نظام‌سیاسی است.

بیراه نیست اگر ادعا کنیم که اغلب چالش‌هایی که جوامع مختلف با آن‌ها مواجهند، حاصلِ تقابل یا ارجحیت دادن این سه رکن به یکدیگر است؛ برجسته‌ترین شکلِ این موضوع، متضاد دانستن عدالت و آزادی توسط گروهی از اندیشمندان فلسفه‌سیاسی است که ادعا می‌کنند باید بین این دو امر، یکی را برگزید و در راه نیل به آن، دیگری را نادیده گرفت .

لحظه‌ی سقوط نظام پهلوی و برآمدنِ انقلاب اسلامی، خلاء آزادی و عدالت بیش از امنیت حس می‌شد و انتظار می‌رفت که تمرکز نظم‌سیاسی جدید، معطوف به برقراری آن‌ها شود؛ امّا بروز چالش‌های امنیتی متعدد که از داخل و خارج، به این نظامِ نوپا هجوم آوردند، وضعیت دیگری را رقم زد. از مرزهای غربی و جنوبی کشور گرفته تا نمازهای‌جمعه و جماعت و اقلیت‌های قومی و مذهبی، به چالشی امنیتی بدل گشتند و باعث فربه شدن نگاهِ امنیتی و تسرّی آن به اغلب ساحت های جامعه شدند. امروز کمتر عرصه‌ای را پیدا می‌کنید که سیطره‌ی امنیتی‌ها در آن دیده نشود؛ فرهنگ، رسانه، اقتصاد و حتی انتخابات !

مهم‌ترین مشخصه‌ی وضعیتِ امنیتی، اضطرار است؛ برهه‌ی‌حساس‌کنونی!

ذهن امنیتی در پیِ کوتاه‌ترین و سریع‌ترین مسیر برای مدیریتِ وضعیت و مهار تهدید هاست؛ سناریو های امنیتی بر اساس دشمن و احتمال دشمنی طراحی می‌شوند، آن هم بدبینانه‌ترین احتمال‌ها. طبیعی‌ هم هست که چنین رویکردی، لازمه‌ی مواجهه با چنین شرایطی است؛ مشکل از آنجا شروع می‌شود که این نگرش امنیتی از یک شرایط استثنایی فراتر برود و بر تمام ابعاد فرهنگ و سیاست چیره گردد و عامل ایجاد محدودیت در جامعه شود.

بحران‌های فرهنگی و اجتماعی در جوامع، ریشه‌ها و علت‌هایی دارند، از همان لحظه‌ی آغاز، نشانه‌هایی دارند و در یک نقطه‌ی خاص، شعله‌ور می‌شوند. یک ذهنِ امنیتی از فهم ریشه‌های هر بحران عاجز است، اعتنایی به نشانه‌های بروز بحران نمی‌کند و زمانی وارد عمل می‌شود که با زبانه‌های آتش مواجه شود. او در نقطه‌ی اوج بحران وارد می‌شود و در پی کنترل و مهار وضعیت است؛ پس همه را به ساکت شدن دعوت می‌کند، سرکوب میکند، بازداشت می‌کند، فیلتر می‌کند و در سریع‌ترین زمان ممکن، سعی در عادی‌سازی شرایط دارد.

این رویکرد به جای حل مساله، موجب انباشت چالش‌ها و مشکلات می‌شود. بحرانی که حل نشود، در موقعیتی دیگر فرصت بروز خواهد داشت و به این معنا، مواجهه‌ی امنیتی موجب بازتولید چالش‌ها و مشکلات می‌شود و صرفا روند حل مساله را به تاخیر می‌اندازد .

یک درگیری خیابانی را تصور کنید که دادوبیدادش توجه‌تان را جلب می‌کند و به طرفش می‌روید؛ شما وسط دعوا سررسیده‌اید و آنچه که با آن مواجه‌اید، زبانه های آتش است. نه ریشه‌ی مشکل را می‌دانید و نه علتِ بالاگرفتن آن را. در این وضعیت صرفا می‌توانید طرفین را از هم جدا کنید و مانع آسیب بیشتر شوید. انتظار حل مشکل را هم نباید از شما داشت.

نگاه امنیتی دقیقا از وسط دعوا شروع می‌کند، همان نقطه که این بحران، بحران شده است. او در پی این است که از همین نقطه، هم وضعیت را آرام کند، هم ریشه‌های بروز آن را بفهمد و هم روند حل مساله را بیابد.  واضح است که این امر از یک ذهن بسته‌ی امنیتی برنمی‌آید. در وضعیت حساس کنونی، امنیتی‌ها هم می‌خواهند جامعه را بشناسند، هم اقتصاد را مدیریت کنند، هم با چالشِ سلبریتی ها مواجه شوند و هم کار رسانه‌ای کنند .

اعتراضات اخیر، نزدیک‌ترین بحرانیست که تجربه‌اش کردیم و به عنوان مصداقی که هنوز نمی‌توان آن را تمام شده خواند، فهم مطلب را آسان‌تر می‌کند.  این بحران ریشه‌هایی داشت که از چند سال یا چند دهه‌ی قبل آغاز شده بود، نشانه‌هایی داشت که از ابتدای سال قابل مشاهده بود و در شهریور ۱۴۰۱، ما با زبانه‌های آتش روبه‌رو بودیم.

شکاف و فاصله میان مردم و حکومت و گروه‌های مردم، پدیده‌ای نیست که در چند هفته یا چند ماه ایجاد شود.  نشانه‌های وجود چالش‌های قانونی درباره مسائل زنان از همان ابتدای انقلاب قابل مشاهده بود. نارضایتی های اقتصادی و اجتماعی نیز حداقل از ابتدای دهه‌ی نود، یک تهدید بالقوه در جامعه ما هستند.

بحران اخیر، آلارم ها و نشانه‌هایی نیز داشت که با فاصله‌ی کمی از ابتدای امسال دیده می‌شدند. اتفاقی در فروردین امسال در مشهد و در ورود زنان به ورزشگاه رخ داد، اتفاقی که در یک درگیری در بی‌آرتی رخ داد و بازتابی که در فضای‌مجازی داشت، کمپینی که درباره گشت‌ارشاد آغاز شد و بخشی از حامیان حاکمیت نیز با آن همراه شدند، صرفا چند آلارمِ بلند از وجود یک بحرانِ چند جانبه بودند.

نگاه امنیتی ریشه‌های بحران اخیر را ندید و علاقه‌ای به حل آن‌ها نداشت. فاصله مردم و حاکمیت را انکار کرد، امکان بروز هر نارضایتی معیشتی را گرفت، فضای گفتگو و حل مسالمت‌آمیز مسائل را بست و حتی به دختران محجبه‌ی مخالفِ گشت‌ارشاد، تهمت زد و با تلاش برای ساکت کردنِ همه‌ی اقشار جامعه، سعی کرد هر چالشی را با این رویکرد امنیتی پشت‌سر بگذارد .

به این نکته باید توجه کرد که نگاه امنیتی یکسره مخرّب نیست و لازمه‌ی مواجهه با وضعیّت امنیتی است.  بدون امنیت، دیگر ساحت‌های جامعه نیز دچار اختلال خواهند شد.  مساله آنجاست که این نگاه امنیتی، از جایگاه خود خارج می‌شود و بر دیگر حوزه‌ها نیز تفوّق پیدا می‌کند و مانع از طی شدن روند اصلاحات اجتماعی می‌شود.  اینجاست که حفظ نظم، به حفظ وضع موجود تبدیل می‌شود و هر تغییری تهدید خوانده می‌شود .

فرهنگ و رسانه، عرصه‌هایی اند که ظهور و بروز نگاه امنیتی در آن‌ها بیشتر دیده می‌شود؛ نباید به رسانه به‌عنوان ابزار برقراری امنیت نگاه کرد.  رسانه کارکرد خاص خود را دارد و مقتضیّات و قواعد آن با مقوله امنیت متفاوت است.  به کرّات شنیده‌ایم که یکی از موانع تحوّل در رسانه‌‌ملّی، جولان امنیتی‌ها و اِعمال نفوذ آن ها در جزئی‌ترین مناسبات صداوسیما است.

یک ذهن‌امنیّتی وقتی وارد عرصه فرهنگ می‌شود، سعی در مهندسی و کنترل پدیده‌ها با ابزار های امنیتی خواهد کرد.  او نه فهمی از روند اثرگذاری در فضای فرهنگی دارد و نه زبان اهل فرهنگ را می‌فهمد؛ درنتیجه، هر تلاشش نتیجه‌ی عکس خواهد داد و ضمن مختل کردن سازوکار های معمول فرهنگی، به مقصودی که در پی آن بود نیز نخواهد رسید .

یکی دیگر از چالش‌های حکمرانی ما، امنیتی ماندنِ برخی مسائل در طول دوره‌های طولانی است؛ به‌طور مثال، تداوم بحران‌های امنیتی در جنوب شرق و غرب کشور، حاصل غلبه‌ی نگاه امنیتی و غفلت از دیگر نیازهای این مناطق است. کردستان و زاهدان در دهه‌های اخیر محروم بوده‌اند و محروم مانده‌اند و همین امر، باعث شده تا وضعیت در این مناطق بحرانی بماند. تداوم تبعیض‌ها و محرومیت ها در این استان‌ها، مزید بر علت شده‌اند و تا زمانی که این رویکرد امنیتی با یک برنامه‌ی توسعه‌ی عدالت‌محور جایگزین نشود، امکان حل دائمی بحران در این مناطق وجود نخواهد داشت.

مسائل زنان نیز از مصادیق چالش‌هایی است که چون نگاه امنیتی بر آن‌ها سیطره داشته، روند عادی حل مساله مختل شده و موجب امنیتی ماندن این چالش‌ها شده است.

به‌طور مثال، موضوع ورود زنان به ورزشگاه، از اوایل دهه‌ی هشتاد مطرح بوده ولی بسته‌بودن فضای گفتگو درباره آن، باعث شد که این مساله روند عادی حل خود را طی نکند و به شکل یک زخم،‌ در جامعه باقی بماند؛ زخمی که یک روز به شکل #دختر_آبی سر باز کرد و روز دیگر، در قالب اتفاقات فروردین ۱۴۰۱ در ورود زنان به ورزشگاه در مشهد، هزینه گزافی را برای کشور به بار آورد.

مساله‌ی پوشش زنان و چالش‌هایی که حول آن شکل گرفته، از دیگر مصادیق این موضوع است که هم‌ بیگانگان و هم حامیان حاکمیت، سعی در امنیتی کردن آن داشته‌اند؛ هم او که مبارزه با قانون حجاب را به‌ سوژه‌ی براندازی نظام بدل کرده و هم او که در این فضا، جلوی هر گفتگویی در این‌باره را گرفته، باعث تداوم این چالش و حل نشدن آن در دهه‌های اخیر شده اند.

دوباره به این سه‌گانه برگردیم؛ عدالت، آزادی و امنیت. هر ضلع از این  مثلث ، در جایگاه خود اهمیّتی غیرقابل انکار دارد و بدون توجه به یک ضلع، آن دو تای دیگر نیز دچار اختلال خواهند شد.

غلبه‌ی هر رکن بر دیگران نیز چنین نتیجه‌ای خواهد داشت. عدالتخواهان و آزادی‌خواهانِ یک جامعه، نه باید در حاشیه باشند و نه اهمیت امنیت را انکار کنند. متولّیان امر امنیت نیز باید محدوده مشخصی داشته باشند و میلِ سیری‌ناپذیرشان در سیطره بر ساحت‌های مختلف جامعه مهار شود.