سرنخ مشکلات، در دست مدیریت رهاشده منابع!

به گزارش رسا/ ستاره جهانبخش‌پور: بحث بحران آب در کشورمان مسئله تازه­ای نیست و چند سالی است که جمله­ "ایران در آستانه­ی خشکسالی است" ما را گوش به زنگ نگه داشته و به ترس بزرگی در وجود مردم عادی و مسئولین تبدیل شده است. در چند سال اخیر راهکارهایی پیشنهاد داده شده اما هیچکدام به طور قطعی تاثیرگذار نبوده­اند.

طبق موقیعت جغرافیایی و اقلیمی، ایران کشوری با اقلیم گرم و خشک است که دو رشته کوه البرز با جهت گیری شرقی-غربی و رشته کوه زاگرس با جهت گیری شمال غربی-جنوب شرقی در آن قرار گرفته­اند و این دو رشته کوه مانع رسیدن ابرهای باران‌زا از شمال و غرب کشور می­شوند و به همین دلیل نیز بخش اعظم کشور را مناطق خشک و نیمه خشک تشکیل می­دهند؛ مخصوصا بخش­های شرقی و مرکزی کشور. بنابراین کمبود منابع آبی همواره به عنوان یک عامل محدود کننده­ی فعالیت­ها در کشور به عنوان داغ ترین مسئله مطرح بوده است.

در عصر مدرنیته همراه با رشد روزافزون پیشرفت­های تکنولوژیکی که منجر به افزایش ظرفیت تحملِ از روی جبر زمین شده­اند، شهرنشینی هم بی­محابا از هر فرصتی در جهت رشد خود استفاده می­کند. در یک نگاه کلی بحران آب تحت تاثیر  سه عامل است؛ رشد سریع و الگوی نامناسب استقرار جمعیت و مصرف بی­رویه آنها، کشاورزی ناکارآمد و سوء مدیریت و عطش سیری ناپذیر توسعه.

در حالت کلی و به صورت علمی کمبود و بحران آب به دو صورت می­تواند نمود پیدا کند؛ کمبود آب فیزیکی و کمبود آب اقتصادی. کمبود آب فیزیکی به دلیل کم بودن منابع طبیعی برای تامین آب سالم یک منطقه به شمار می‌آید و کمبود آب اقتصادی به دلیل مدیریت ضعیف و نادرست منابعی است که می­توان از آنها آب یک منطقه، شهر و یا استان را تامین کرد.

طی تحقیقات انجام شده یک درصد افزایش جمعیت منجر به افزایش چهار درصدی تقاضا برای آب می­شود؛ چون این جمعیت نیازمند مواد غذایی، شرب، امکانات بهداشتی، صنعتی، خدماتی، توسعه شهری و... است که تأمین تمام این نیازها بدون مصرف آب امکان پذیر نیست.

جمعیت خاورمیانه بسیار بیشتر از منابع آبی مورد نیاز مردمان این مناطق است و براساس نتایجی که از تحقیقات تخصصی در این زمینه به دست آمده، رشد سریع جمعیت به ویژه در دهه 60 و 70 نیاز به منابع آبی را افزایش داده و این موضوع عامل تاثیرگذاری است که باعث تشدید بحران آب در ایران در قرن گذشته شده است و اثرات نامطلوبی همچون کاهش آب­های زیرزمینی و ذخایر آبی و عدم دسترسی به آب سالم و بهداشتی را از خود به جای گذاشته است.

این افزایش جمعیت به قیمت فشار بیش از حد بر منابع پایه از جمله منابع آبی بوده است. به طوری که درحال حاضر اکثر دشت‌های کشور در وضعیت بحرانی قرار دارند و طبق گزارش دفتر حفاظت و بهره برداری منابع آب و امور مشترکان شرکت مدیریت منابع آب، بالای 50 درصد از دشت­های کشور با وجود بارش­هایی که اتفاق افتاد، بخش کمی از آبخوان­ها را تحت تاثیر قرار داده و همچنان اسیر چنگال خشکی هستند.

این شرایط بحرانی در بسیاری از شهرهای کشور باعث شده که مدیران و مسئولین ذی ربط به فکر انتقال آب بین حوضه­ای باشند؛ اقدامی که کارشناسان بر این باورند که باید به عنوان آخرین راهکار دست به دامن آن شد چون می­تواند تبعات جبران ناپذیر و خطرناکی داشته باشد.

 در ایران بیشترین بخش آب مصرفی به کشاورزی اختصاص دارد و عملکرد ناموفق آن به همراه مدیریت نامطلوب یکی از دیگر دلایلی است که با رشد جهانی جمعیت و به دنبال آن تولیدات در بخش کشاورزی افزایش یافته و بسیاری از مناطق کشور را با بحران آب دست به یقه کرده است.

این مسئله اغلب اوقات از عمده دلایل عدم دسترسی به آب تمیز و سالم در اکثر مناطق ایران علی الخصوص برخی نقاط خشک و گرمسیر در کشور می­باشد. متاسفانه به دلیل مبتنی بودن اقتصاد کشور بر نفت، بهره­وری اقتصادی خود در زمینه­کشاورزی را نادیده گرفته و توجه چندانی در جهت عملکرد صحیح آن ندارد.

پر واضح است که در صنعت کشاورزی از کودهای شیمیایی و آفت کش­های شیمیایی به وفور استفاده شده و به همین دلیل منجر به آلوده شدن آب­ها می­شوند اما استفاده صحیح از روش­های آبیاری نوین مانند آبیاری قطره­ای و انتخاب محصول مناسب با هر اقلیم برای کشت، از جمله راهکار­هایی است که می­تواند به بهره­وری بالا و کشاورزی کارآمد یاری برساند.

یکی دیگر از روش­ها این است که برای کشاورزانی که محصولات مناسب کشت می­کنند، تسهیلات و امتیازات ویژه­ای در نظر گرفت و شرایطی فراهم کرد که به درست ترین شکل ممکن فعالیت خود را ادامه بدهند و برعکس با کشاورزانی که اقدام به کشت محصولات غیرمجاز می­کنند، برخورد قاطع داشت.

منابع آب ایران به طرز بی­رحمانه­ای از ساختار نامناسب حکمرانی و مدیریت رنج می­برد و هر سال بر وخامت اوضاع افزوده می­شود. بحران آب حادثه­ای نیست که در عرض یک شب اتفاق افتاده باشد؛ و در طی سالیان طولانی ایجاد شده و هر ساله به شدت آن افزوده می­شود و کشور را از هر لحاظ دچار آشفتگی می­کند.

به طور کلی اگر سرنخ مشکلات مربوط به بی آبی و کم آبی را دنبال کنیم به این نتیجه می‌رسیم که سال‌هاست ‌مدیریت منابع آب در کشور رها شده است و برای پیشگیری از چنین شرایطی اقدامات لازم و موثری انجام نمی‌شود. وقتی در استان­ها و مناطقی که شاهد بحران شدید آب هستیم، همچنان مغازه­ها و خانه­های مسکونی بی محابا پیاده روها را با آب شرب می­شویند، متاسفانه این معنا و مفهوم را می­رساند که با وجود تمام علائم کسی بحران آب را باور ندارد.

سوء مدیریت مسئولین ذی ربط در کنترل و به زیر برف بردن سر در جهت حفاظت از منابع آبی از جمله سدسازی­های غیراصولی و غیرقانونی، افزایش غیراصولی اراضی، پرورش تیلاپیا در مناطق خشک و کم‌آب کشور در استخر‌های خاکی یک هکتاری با تبخیر زیاد، احیای غیراصولی دریاچه ارومیه، عدم در نظر گرفتن معیارهای محیط زیستی در اجرای پروژه­ها و عدم توجه به اصل "توسعه پایدار"، پروژه­های شکست خورده­ی انتقال آب، بارگذاری بیش از توان حوضه­ها­ی آبخیز، از جمله مهم­ترین عوامل شرایط وخیم آبی در کشورمان می­باشند. متاسفانه نمی­توان انتظار داشت که سازمان­ها و وزارتخانه­هایی که خود علتِ این معلول و بحران هستند را فرشته­ی نجات دانست و امید بر این داشت که در آن واحد اوضاع را به حد مطلوب خواهند رساند!